Tanrı öğretisi ve Teslis

1. Bilinemez olan Tanrı’yı gerçekten bilmek

Tanrı yaratılmış bir nesne gibi bütünüyle incelenip sınıflandırılamaz. Sonsuz olan, sonlu zihin tarafından kapsanamaz. Fakat kavranamazlık bilinemezlik değildir. Tanrı yaratılışta, tarihte, sözünde ve en açık biçimde Oğul’da kendisini gerçekten tanıtır. Bilgimiz eksiksiz değil, doğru ve ilişkisel olabilir; Tanrı’yı onun kendisini verdiği ölçü ve biçimde biliriz.

Çıkış 3 ↗’te Tanrı Musa’ya hem ataların Tanrısı olarak tarihsel sadakatini hem ‘Ben Ben’im’ adıyla bağımsız varlığını açıklar. Yasanın Tekrarı 6:4 ↗ Tanrı’nın tekliğini, Yeşaya 40-48 ↗ onun yaratılmış putlarla karşılaştırılamazlığını vurgular. Yeni Antlaşma bu tek Tanrı itirafını bırakmaz; İsa Mesih’i ve Kutsal Ruh’u bu Tanrısal kimliğin içinde tanıtır.

Tanrı hakkında yalnız olumsuz konuşmak, onun yaratılmış sınırlara sahip olmadığını korur; fakat vahyin olumlu adlarını susturamaz. ‘Baba’, ‘Kral’, ‘Kaya’, ‘Çoban’ ve ‘Ateş’ aynı türden tanımlar değildir. Bazıları ilişkiyi, bazıları eylemi ve benzetmeyi ifade eder. Teoloji bu dili düz anlamcılığa indirgemeden, her sözcüğü yalnız sembol sayıp boşaltmadan kullanır.

ÇALIŞMA İLKESİ

Tanrı’yı kapsayamayız; fakat Tanrı kendisini güvenilir biçimde açıkladığı için onu gerçekten tanıyabiliriz.

2. Tanrı’nın varlığı ve nitelikleri

Tanrı kendinden vardır, bağımsızdır ve bütün yaratılışa varlık verir. Elçilerin İşleri 17:24-25 ↗ Tanrı’nın insan elleriyle hizmete muhtaç olmadığını, herkese yaşam ve soluk verdiğini söyler. Bu gerçek Tanrı’nın soğuk uzaklığı değil, lütfunun özgürlüğüdür. Tanrı bizi yalnızlıktan kurtulmak veya sevgiye sahip olmak için yaratmadı; Baba, Oğul ve Ruh’un ebedî sevgisinden özgürce yaratır.

Değişmezlik, Tanrı’nın hareketsiz veya ilişkisiz olması değil, karakteri, vaadi ve amacı bakımından sadık olmasıdır. Kutsal Kitap Tanrı’nın üzülmesi, öfkelenmesi veya kararından dönmesi gibi canlı dil kullanır. Bu ifadeler Tanrı’nın yaratıklarla gerçek ilişkisinin tarih içindeki biçimini anlatırken onun bilgisizce fikir değiştirdiğini söylemez. Aynı metinler Tanrı’nın yalan söylemediğini ve vaadinden dönmediğini de açıklar.

Tanrı’nın bilgi, güç, kutsallık, adalet, sevgi ve merhameti birbirine rakip parçalar değildir. Çarmıhta sevgi adaleti iptal etmez, adalet merhameti yok etmez. Tanrısal sadelik, Tanrı’nın her eyleminde bütün Tanrısal varlığıyla hareket ettiğini korur. Nitelikleri dengede tutan daha yüksek bir ölçü yoktur; Tanrı’nın kendisi iyiliğin ve doğruluğun ölçüsüdür.

3. Tek Tanrı: yaratıcı ile yaratılmış arasındaki ayrım

Hristiyanlık üç Tanrı’ya inanmaz. Baba, Oğul ve Ruh ortak amaçlı üç bağımsız Tanrısal varlık değildir. ‘Rab tektir’ itirafı, yaratıcı ile yaratılmış arasındaki temel ayrımı kurar. Var olan her şey ya yaratıcı Tanrı’dır ya da onun tarafından yaratılmıştır; ara düzeyde yarı Tanrısal varlık yoktur.

Tanrı’nın birliği sayısal yalnızlıktan daha zengindir. Tanrı tek öz, tek irade, tek güç ve tek Tanrısal eylemdir. Baba yaratır, Oğul yaratılışta araç olan Söz’dür, Ruh yaşam verir; bunlar üç ayrı yaratma işi değil, üç kişinin ayrılmaz ortak eylemidir. Kutsal Kitap bazen bir işi belirli kişiye özellikle bağlar, fakat diğer kişileri dışlamaz.

Tek Tanrı inancı ibadetin sınırını belirler. Yaratılmış hiçbir kişi, kurum, ulus veya güç Tanrı’ya ait mutlak güven ve itaati alamaz. Teslis öğretisi bu tekliği gevşetmez; Oğul’a ve Ruh’a verilen ibadetin putperestlik olmadığını, onların tek Tanrı’nın ebedî yaşamında bulunduğunu açıklar.

4. Baba, Oğul ve Kutsal Ruh’un Kutsal Kitap’taki tanıklığı

Baba Tanrı olarak açıkça adlandırılır. Oğul ise yalnız Tanrı’nın temsilcisi değildir. Yuhanna 1:1-3 ↗ Söz’ün Tanrı’yla birlikte ve Tanrı olduğunu, yaratılmış her şeyin onun aracılığıyla var olduğunu söyler. Filipililer 2:6-11 ↗ İsa’nın Tanrısal yüceliğini alçalış ve Rab olarak yüceltilmeyle birleştirir. İbraniler 1 ↗ Oğul’u yaratıcı, sürdüren ve meleklerden üstün olarak sunar.

Kutsal Ruh kişisel olmayan güç değildir. Konuşur, öğretir, yönlendirir, kederlenir ve armağanları iradesine göre dağıtır. Elçilerin İşleri 5:3-4 ↗ Ruh’a yalan söylemeyi Tanrı’ya yalan söylemekle ilişkilendirir. 1. Korintliler 2:10-11 ↗ Ruh’un Tanrı’nın derinliklerini bildiğini söyler; yaratılmış hiçbir zihin Tanrı’yı bu içsel biçimde bilemez.

Matta 28:19 ↗ öğrencileri tek ‘ad’a, Baba, Oğul ve Kutsal Ruh adına vaftiz eder. 2. Korintliler 13:13 ↗ Mesih’in lütfu, Tanrı’nın sevgisi ve Ruh’un paydaşlığını kilisenin üzerine çağırır. İsa’nın vaftizinde Oğul suda, Ruh güvercin gibi iner ve Baba’nın sesi işitilir. Bu sahne üç kişinin yalnız farklı roller takınan tek kişi olmadığını gösterir.

ÇALIŞMA İLKESİ

Teslis formülü tek bir kanıt ayetinden değil, Kutsal Kitap’ın Tanrı’nın birliği ve üç kişinin Tanrısallığı hakkındaki bütün tanıklığından doğar.

5. İznik’ten Konstantinopolis’e: neden teknik dil gerekti?

Arius, Oğul’un yaratılıştan önce var olan en yüce varlık olduğunu fakat Baba’yla aynı ebedî Tanrısallığa sahip olmadığını savundu. Sorun tek bir sözcük tartışması değildi. Eğer Oğul yaratılmışsa Tanrı’yı tam açıklayamaz, yaratılışın Rabb’i olarak ibadet alamaz ve insanı Tanrı’yla gerçek birliğe getiremez. Kilisenin ibadeti ve kurtuluş itirafı tehlikedeydi.

İznik Konsili 325’te Oğul’u ‘yaratılmış değil, doğmuş’ ve Baba’yla aynı özden olarak itiraf etti. Homoousios Kutsal Kitap’ta geçen bir sözcük değildir; fakat Kutsal Kitap’ın tanıklığını sapkın bir okuma karşısında korumak için kullanıldı. Teolojik terimler vahye yeni içerik eklememeli, metindeki gerçeğin sınırlarını açık biçimde savunmalıdır.

Konstantinopolis 381’de Ruh’un Rab ve yaşam veren, Baba ve Oğul’la birlikte tapınılan ve yüceltilen kişi oluşu belirginleştirildi. Kapadokyalı Babaların ‘tek öz, üç kişi’ dili, özü üçe bölmeden kişiler arasındaki gerçek ayrımı korumaya yardım etti. Formül gizemi çözmez; Hristiyanların neyi söyleyemeyeceğine ve neyi birlikte itiraf etmesi gerektiğine sınır çizer.

6. Ebedî ilişkiler ve Filioque ayrılığı

Baba doğmamıştır, Oğul Baba’dan ebedî olarak doğar, Ruh ebedî olarak çıkar. Bu ilişkiler zamanda gerçekleşen olaylar değildir ve özde üstünlük sırası kurmaz. Baba hiçbir zaman Oğul’suz veya Ruh’suz değildir. Kişilerin kimliği Tanrısal özü paylaşma derecesinden değil, birbirleriyle ebedî ilişkilerinden gelir.

Batı kilisesi İznik-Konstantinopolis İman Açıklaması’nın Ruh’un ‘Baba’dan çıkan’ ifadesine zamanla ‘ve Oğul’dan’ anlamındaki Filioque’yi ekledi. Batı, Ruh’un Baba ve Oğul’dan tek ilke olarak çıkışını, Oğul ile Ruh’un kurtuluş tarihindeki yakınlığını korumak için savundu. Doğu, Baba’nın Tanrısal kişilerin tek kaynağı oluşunun bulanıklaşmasından ve evrensel konsil metninin tek taraflı değiştirilmesinden kaygı duydu.

Bu ayrılığı ‘Ruh İsa’dan geliyor mu gelmiyor mu?’ düzeyine indirmek yanlıştır. Doğu gelenekleri Ruh’un Baba’dan Oğul aracılığıyla gönderilmesini ve Oğul’la ebedî ilişkisini kabul edebilir; anlaşmazlık ebedî çıkışın kesin formülü ve kilisesel yetki üzerindedir. Protestanlar çoğunlukla Batı formülünü devralır, fakat Ortodoks itirazın üçtanrıcılık değil Baba’nın monarşisini koruma kaygısı olduğunu anlamalıdır.

7. Teslis bir ibadet ve kurtuluş öğretisidir

Kurtuluş Baba’dan, Oğul aracılığıyla, Kutsal Ruh’ta gelir. Baba seçer ve gönderir, Oğul beden alır, itaat eder, ölür ve dirilir, Ruh insanı Mesih’le birleştirir ve evlatlık bilincini verir. Bu işler ayrılmaz Tanrısal eylemdir; yine de her kişinin kişisel biçimi görünür. Dua genellikle Baba’ya, Oğul’un aracılığıyla, Ruh’un yardımıyla sunulur; fakat Oğul’a ve Ruh’a dua etmek de Tanrısal ibadetin içindedir.

Tanrı sevgiye yaratılışla başlamaz. Baba Oğul’u ebedî olarak sever ve Ruh, Tanrısal yaşamın kişisel paydaşlığında bulunur. Bu gerçek insan topluluğunu doğrudan Teslis’e eşitlemez; aile, kilise veya toplum üç Tanrısal kişinin kopyası değildir. Yine de birlik ile ayrımın rakip olmadığını, sevginin Tanrı’nın ebedî yaşamından kaynaklandığını gösterir.

Teslis’i yalnız sınavda tanım yazılacak konu yapmak öğretinin amacını kaçırır. Kilise tek Ruh’ta Mesih’in bedeni olarak Baba’ya yaklaşır. Vaftiz, kutsama, ilahi, dua ve Rab’bin Sofrası üçlübirliksel yapı taşır. Doğru Teslis öğretisi ibadeti belirler; doğru ibadet de öğretinin yalnız soyut formül olarak kalmasını engeller.

ÇALIŞMA İLKESİ

Teslis’i açıklarken amaç gizemi basitleştirmek değil, kilisenin tek Tanrı’ya Baba, Oğul ve Ruh olarak doğru tapınmasını korumaktır.