Kanon, metin ve güvenilirlik

1. Önce soruyu ayır: kanon, metin ve doğruluk

Bir kişi ‘Kutsal Kitap değiştirildi mi?’ diye sorduğunda en az dört farklı şeyi kastedebilir. Kitap listesine sonradan yazılar eklenmiş ya da listeden çıkarılmış olabilir mi? Kopyalama sırasında sözcükler değişmiş olabilir mi? Çevirmenler anlamı yanlış aktarmış olabilir mi? Metnin anlattığı olaylar tarihsel olarak doğru mudur? Bu soruların kanıt türleri ve cevap yöntemleri aynı değildir. Hepsine yalnızca ‘hayır, değişmedi’ demek ikna edici olmadığı gibi akademik de değildir.

Kanon sorusu kitap düzeyindedir: Neden Matta Kutsal Yazıdır da Tomas İncili değildir? Metin aktarımı cümle ve sözcük düzeyindedir: Romalılar 5:1 ↗’de belirli bir fiil hangi biçimde okunmalıdır? Çeviri sorusu iki dil ve kültür arasındaki anlam aktarımıyla ilgilidir. Tarihsel araştırma ise Luka’nın verdiği bir unvanın, Elçilerin İşleri’ndeki bir güzergâhın ya da bir krallık anlatısının başka kanıtlarla nasıl ilişkilendiğini inceler. Esin ve otorite bütün bu tarihsel çalışmalarla ilişkilidir fakat yalnızca onların toplamından çıkarılan laboratuvar sonucu değildir.

Sağlıklı bir savunma önce karşıdaki kişinin hangi soruyu sorduğunu belirler. Bir elyazması farkını kanon tartışmasıyla cevaplamak, arkeolojik bir bulguyu esinin doğrudan kanıtı saymak veya bir çeviri tercihini kasıtlı tahrif diye adlandırmak kategori hatasıdır. Platformun yaklaşımı, güçlü iman cümlelerini zayıf kanıtlara bağlamamak; kanıtın sınırını dürüstçe söyleyip teolojik iddiayı doğru düzeyde kurmaktır.

ÇALIŞMA İLKESİ

‘Kutsal Kitap güvenilir mi?’ sorusunu cevaplamadan önce hangi güvenilirlik türünün sorulduğunu belirle.

2. Esin, otorite, yanılmazlık ve yeterlilik

2. Timoteos 3:16-17 ↗ Kutsal Yazıların Tanrı esinlemesiyle verildiğini ve Tanrı insanını her iyi iş için donattığını söyler. 2. Petrus 1:20-21 ↗ peygamberlik sözünün insan iradesinden kaynaklanmadığını, insanların Kutsal Ruh tarafından yöneltilerek Tanrı’dan konuştuklarını açıklar. Bu metinler mekanik dikte modeli kurmaz. Luka 1:1-4 ↗ araştırma, kaynak ve düzenleme sürecinden; Pavlus’un mektupları belirli kilise sorunlarından; Mezmurlar insanın bütün duygusal dünyasından izler taşır. Esin, insan yazarlığına rakip değil, Tanrı’nın bu gerçek yazarlık aracılığıyla güvenilir söz vermesidir.

Reform geleneği Kutsal Kitap’ın yetkisini kilisenin ona yetki vermesine bağlamaz. Westminster İnanç Açıklaması 1. bölüm, Kutsal Yazı’nın inanılması ve itaat edilmesi gereken yetkisinin yazarı olan Tanrı’dan geldiğini; kilisenin tanıklığının ise bizi ona yüksek saygı göstermeye yönelttiğini söyler. Kilise kanonu üretmez ya da bir kitabı esinli hâle getirmez; Tanrı’nın vermiş olduğu yazıları tarih içinde tanır, alır, okur ve savunur. Bu tanıma sürecinin insanî, tarihsel ve bazen tartışmalı olması Tanrısal kaynağa ilişkin teolojik iddiayı kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Yanılmazlık, hatasızlık, açıklık ve yeterlilik aynı kavram değildir. Yanılmazlık Kutsal Yazı’nın Tanrı’nın amacında güvenilir ve aldatmaz oluşunu; daha teknik kullanımıyla hatasızlık, özgün metnin doğru anlaşıldığında bildirdiği şeylerde gerçeğe aykırı öğretmediğini savunur. Açıklık, her ayetin kolay olduğunu değil, kurtuluş için gerekli ana mesajın sıradan imanlıya erişilebilir olduğunu söyler. Yeterlilik ise Kutsal Kitap’ın her bilimsel sorunun ayrıntılı ansiklopedisi olduğunu değil, Tanrı’yı yüceltmek ve kurtuluş yolunda yaşamak için gereken vahyi tamamlanmış biçimde verdiğini belirtir.

Bu öğretiler metnin edebî türünü ortadan kaldırmaz. Şiirsel abartıyı laboratuvar raporu gibi, görünüş dilini astronomi formülü gibi veya Özdeyişleri istisnasız sözleşme maddeleri gibi okumak metne sadakat değildir. Hatasızlığı savunmak, yorumcunun hatasızlığını savunmak da değildir. Kutsal metin yetkilidir; bizim metin seçimi, çeviri ve yorum kararlarımız ise kanıtla sınanır.

3. Eski Antlaşma kanonu ve farklı kitap listeleri

Yahudi Kutsal Yazıları Yasa, Peygamberler ve Yazılar biçiminde üç ana bölümle anılır. Hristiyanların Protestan Eski Antlaşması aynı temel İbranice kitap içeriğini farklı sıralama ve sayımla otuz dokuz kitap olarak verir; Yahudi Tanah’ında aynı içerik bazı kitapların birleştirilmesiyle yirmi dört kitap sayılır. Sayı farkı tek başına içerik farkı değildir. İsa’nın ‘Musa’nın Yasası, Peygamberler ve Mezmurlar’ biçimindeki ifadesi ve Luka 24 ↗’te Kutsal Yazıların bütünüyle kurduğu ilişki bu üçlü yapıyla bağlantılıdır.

İkinci Tapınak döneminde Yahudiler yalnızca daha sonra Tanah’ta yer alacak kitapları okumuyordu. Tobit, Sirak, Bilgelik, 1. Hanok ve başka birçok dinî eser dolaşımdaydı. Bir eserin okunması, saygı görmesi ya da başka bir metinde anılması otomatik olarak bütün topluluklar için aynı kanonik statüye sahip olduğu anlamına gelmez. Yahuda’nın 1. Hanok geleneğini kullanması veya Pavlus’un pagan şairlerden alıntı yapması, alıntılanan eserin tamamını Kutsal Yazı yapmaz.

Antik Yunanca Septuaginta geleneği ilk kilise için büyük önem taşıdı; Yeni Antlaşma’nın Eski Antlaşma alıntılarının çoğu Yunanca biçimlerle yakınlık gösterir. Fakat ‘Septuaginta’ tek tarihte tamamlanmış, içindekiler sayfası değişmez bir cilt gibi düşünülmemelidir. Farklı kitaplar farklı dönemlerde çevrildi, elyazması koleksiyonları aynı kitapları içermedi ve büyük Hristiyan kodekslerinin kapsamı da birbirinden ayrıldı. Bu nedenle yalnızca ‘ilk kilise Septuaginta’yı kullandı’ cümlesinden tam ve tek bir Eski Antlaşma listesi çıkarmak mümkün değildir.

Protestan kanonu İbranice kanondaki kitapları Eski Antlaşma olarak kabul eder ve deuterokanonik eserleri doktrin kuran kanonik ölçü saymaz. Katolik Kilisesi Trent Konsili’nde Tobit, Yudit, Bilgelik, Sirak, Baruk ve 1-2 Makabiler ile Ester ve Daniel’deki bazı ekleri kanonik olarak açıkça sıraladı. Ortodoks gelenekleri Septuaginta merkezli daha geniş bir kullanım taşır; fakat bütün Ortodoks kiliselerinde tek ve tamamen aynı sayım bulunduğunu söylemek doğru değildir. 1 Esdras, 3 Makabiler, Mezmur 151 ve Manaşşe’nin Duası gibi metinlerin baskılardaki yeri değişebilir. Tartışmayı dürüst yürütmek, bu farkları ‘birileri kitaba ekledi’ sloganına indirgememeyi gerektirir.

ÇALIŞMA İLKESİ

Bir kitabın eski, yararlı veya kilisede okunmuş olmasıyla evrensel ve doktrinsel kanon içinde kabul edilmesini aynı şey sayma.

4. Yeni Antlaşma kanonu nasıl tanındı?

Yeni Antlaşma kitapları başlangıçta yirmi yedi bölümlük tek cilt olarak gökten inmedi. Müjdeler, mektuplar, Elçilerin İşleri ve Vahiy belirli topluluklarda üretildi, çoğaltıldı, başka kiliselere gönderildi ve ibadette okundu. Koloseliler 4:16 ↗ mektupların kiliseler arasında dolaştırıldığını gösterir. 1. Timoteos 5:18 ↗’in Luka 10:7 ↗’ye benzeyen sözü ‘Kutsal Yazı’ başlığı altında kullanması ve 2. Petrus 3:15-16 ↗’nın Pavlus’un mektuplarını ‘öteki Kutsal Yazılar’la ilişkilendirmesi, apostolik yazıların daha Yeni Antlaşma döneminde özel yetki kazandığına işaret eder.

Kanonun tanınmasında tek bir resmî test listesi her yerde aynı biçimde uygulanmadı; yine de üç ölçüt açıklayıcıdır. Apostolik köken, bir yazının elçilerle veya onların yakın yetkili çevresiyle ilişkisini sorguladı. İnanç kuralıyla uyum, yazının kiliselerin aldığı apostolik Müjdeyle çelişip çelişmediğine baktı. Yaygın ve sürekli kullanım ise metnin yalnızca dar bir çevrede değil, farklı bölgelerde ibadet ve öğretimde kabul edilmesini önemsedi. Bu ölçütler bir metni esinli üretmedi; kilisenin aldığı yazıları sahtelerden ve yerel yararlı eserlerden ayırt etmesine hizmet etti.

İkinci yüzyılın sonlarına gelindiğinde dört Müjde, Elçilerin İşleri ve Pavlus’un mektuplarının büyük bölümü geniş kabul görüyordu. İrenaeus dört Müjdeyi açık biçimde savundu. Buna karşılık İbraniler, Yakup, 2. Petrus, 2-3. Yuhanna, Yahuda ve Vahiy gibi bazı kitapların kabulü bölgelere göre daha uzun süre tartışıldı. Hermas’ın Çobanı ve 1. Klement gibi bazı yararlı metinler bazı kodekslerde yer aldı veya kiliselerde okundu, fakat sonunda apostolik kanonla aynı düzeyde kabul edilmedi. Tarihsel karmaşıklık, hiç ölçüt bulunmadığını değil, kilisenin hızlı bir idarî karardan ziyade dikkatli bir ayırt etme süreci yaşadığını gösterir.

Athanasius’un MS 367 tarihli 39. Bayram Mektubu bugün kullandığımız yirmi yedi Yeni Antlaşma kitabını tam olarak sıralayan ilk korunmuş listedir. Hippo ve Kartaca’daki bölgesel konsiller daha sonra benzer listeleri onayladı. İznik Konsili’nin hangi kitapların Kutsal Kitap olacağına oy verdiği iddiası tarihsel kanıtla desteklenmez; İznik’in ana meselesi Mesih’in Tanrılığı ve Arius tartışmasıydı. Konsiller yaygınlaşan kanonik kabulü kayda geçirdi ve düzenledi; dördüncü yüzyılda bir masada sıfırdan İncil oluşturmadı.

5. Otograflardan elyazmalarına: kopyalama ve aktarım

Kutsal Kitap yazarlarının ilk kaleme aldığı fiziksel nüshalar bugün elimizde değildir. Bu durum antik edebiyat için olağandışı değildir. Metinler elle kopyalanarak, okunarak, çevrilerek ve alıntılanarak aktarıldı. Yeni Antlaşma için Yunanca papirüsler, büyük harfli kodeksler, küçük harfli elyazmaları ve kilise okumaları; ayrıca Latince, Süryanice, Kıptice, Ermenice ve başka eski çeviriler bulunur. Kilise Babalarının alıntıları da belirli yer ve tarihlerde hangi metin biçimlerinin bilindiğini göstermeye yardım eder.

Çok sayıda tanık iki sonuç doğurur. Birincisi, farklı dönem ve bölgelerden gelen metinler karşılaştırılabildiği için kopyalama tarihini gizleyen tek bir merkezî zincire bağımlı değiliz. İkincisi, çok sayıda kopya çok sayıda küçük farklılığı da görünür kılar. Bir sözcüğün farklı yazılması, eş anlamlı kullanım, sözcük sırası, satır atlama, tekrar, açıklayıcı ek veya iki benzer ifadenin uyumlaştırılması gibi değişiklikler oluşabilir. ‘Varyant sayısı çoktur’ cümlesi, metnin aynı oranda belirsiz olduğu anlamına gelmez; varyantların niteliği, dağılımı ve anlam üzerindeki etkisi incelenmelidir.

Yazıcıların tümü dikkatsiz ya da tahrif edici değildi. Birçok elyazmasında düzeltmeler, kenar notları ve karşılaştırma izleri bulunur; bunlar metni doğru aktarma kaygısını gösterir. Bununla birlikte dindar amaç iyi kopyayı garanti etmez. Bazen bir yazıcı zor ifadeyi düzeltmiş, paralel Müjde anlatılarını birbirine benzetmiş veya açıklayıcı kenar notunun daha sonraki kopyada ana metne girmesine yol açmış olabilir. Metin eleştirisi, yazıcıyı ahlaken yargılamadan bu tarihsel süreçleri araştırır.

Kodeks Sinaiticus gibi dördüncü yüzyıl tanıkları yalnızca eski bir metin sunmaz; sayfa düzeni, düzeltmeler ve kitap sıralarıyla erken Hristiyan kitap kültürünü de gösterir. Buna rağmen ‘en eski elyazması her zaman doğrudur’ kuralı yoktur. Eski bir kopya kötü bir atadan gelebilir; daha geç bir kopya çok eski bir okumayı koruyabilir. Tanıklar sayılmaz, tartılır: yaş, coğrafi yayılım, metinsel akrabalık ve belirli varyantı açıklama gücü birlikte değerlendirilir.

ÇALIŞMA İLKESİ

Elyazması sayısını slogan olarak kullanma; tanıkların yaşı, bağımsızlığı, niteliği ve aralarındaki ilişkiyi birlikte değerlendir.

6. Metin eleştirisi ne yapar, ne yapamaz?

Metin eleştirisi önce dış kanıta bakar: Bir okuma hangi elyazmalarında, hangi tarihlerde ve hangi bölgelerde görülür? Tanıklar gerçekten bağımsız mıdır, yoksa aynı metinsel atadan mı gelir? Ardından iç kanıt değerlendirilir: Hangi okuma yazarın dili ve bağlamıyla daha iyi uyuşur? Hangi okuma diğerlerinin ortaya çıkışını daha makul açıklar? Yazıcıların zor metni kolaylaştırma, ifadeleri uyumlaştırma veya benzer sonlar arasında satır atlama eğilimleri belirli bir durumda ne kadar açıklayıcıdır? Hiçbir kural mekanik olarak uygulanmaz; kanıtlar birlikte tartılır.

Modern eleştirel Yeni Antlaşma baskıları, editörlerin seçtiği ana metnin altında önemli varyantları kodlanmış bir aparatla gösterir. Bu, akademisyenlerin metni sürekli değiştirdiği anlamına gelmez. Yeni görüntüler, yeni kataloglama, elyazmaları arasındaki soy ilişkisini inceleyen yöntemler ve daha dikkatli yerel analizler kararları geliştirebilir. INTF’nin Yeni Antlaşma Sanal Elyazması Odası, bilinen Yunanca tanıklar, görüntüler ve transkripsiyonlar üzerinde uluslararası araştırmaya imkân verir. Bilimsel açıklık, farklı okumaları saklamak yerine görünür kılar.

Metin eleştirisi Tanrı’nın esinini ölçemez, bir mucizenin olup olmadığına hükmedemez ve bir kitabın kanonik otoritesini tek başına belirleyemez. Onun sorusu daha sınırlıdır: Eldeki tanıklara göre bu cümledeki en erken ulaşılabilir okuma hangisidir? Bu sınırlılık zayıflık değil, disiplinin dürüstlüğüdür. Aynı şekilde bir eleştirel metni kullanmak, Kutsal Kitap’ın otoritesini reddetmek anlamına gelmez; Reformcular da kaynak dillere ve elde bulunan en iyi metinlere dönmeyi önemsemiştir.

Metin gelenekleri üzerine Hristiyanlar arasında da farklı tercihler vardır. Bazıları Textus Receptus’u veya çoğunluk metnini, bazıları modern eleştirel metni savunur. Tartışma yalnızca imanlılarla imansızlar arasında değildir. Sağlıklı yaklaşım karşı görüşü ‘Kutsal Kitap düşmanı’ diye etiketlemek yerine somut varyantlarda yöntem ve kanıtı karşılaştırır. Hiçbir temel Hristiyan öğretisi yalnızca metinsel açıdan ciddi tartışmalı tek bir cümleye dayanacak biçimde kurulmaz; öğretiler Kutsal Kitap’ın geniş ve çoklu tanıklığıyla savunulur.

7. Eski Antlaşma’nın metinsel tanıkları

Eski Antlaşma metni için başlıca tanıklar farklı dönem ve dillerden gelir. Masoretik Metin, Orta Çağ kodekslerinde ayrıntılı seslendirme ve okuma işaretleriyle korunmuş İbranice geleneği temsil eder. Septuaginta antik Yunanca çeviri gelenekleri üzerinden daha erken İbranice metin biçimlerine kimi zaman dolaylı tanıklık eder. Samiriyeli Tevratı, Pentateuk’un ayrı bir topluluk içinde aktarılan biçimidir. Targumlar, Süryanice Peşitta ve Latince Vulgata da hem çeviri hem yorum tarihine ilişkin veri sağlar.

Ölü Deniz Yazmaları, MÖ son yüzyıllar ile MS ilk yüzyıl arasındaki Yahudi metin dünyasına doğrudan pencere açtı. Qumran mağaralarında Ester dışında İbranice Kutsal Kitap’ın her kitabından parçalar bulundu. Bazı metinler daha sonraki Masoretik gelenekle çok yakındır; bazıları Septuaginta’nın arkasındaki biçimlerle veya Samiriyeli Tevratıyla benzerlik gösterir; bazıları ise bağımsız okumalar taşır. Bu tablo ne ‘metin tamamen aynıydı’ ne de ‘her şey akışkandı’ sloganını doğrular. Hem güçlü süreklilik hem de gerçek metinsel çoğulluk vardır.

Örneğin Yeremya’nın Yunanca biçimi Masoretik Metin’den daha kısa ve bölümleri farklı sıradadır; Qumran’daki bazı İbranice parçalar bu daha kısa biçime yakın bir İbranice temelin bulunduğunu gösterir. Bu durum çevirmenin rastgele ayet çıkardığını söylemekten daha karmaşık bir aktarım ve düzenleme tarihi olduğunu düşündürür. Buna karşılık Büyük Yeşaya Tomarı ile Masoretik Yeşaya arasındaki geniş süreklilik, yüzyıllar boyunca metnin önemli ölçüde istikrarlı aktarılabildiğini gösterir. Tek bir örnekten bütün Eski Antlaşma için aynı sonuç çıkarılmamalıdır.

Hristiyan yorumcu için bu kanıtlar korkulacak bilgi değil, metnin somut tarihidir. Tanrı’nın Sözü ideal bir boşlukta değil, gerçek yazıcılar, diller ve topluluklar aracılığıyla bize ulaştı. Metinsel bir karar gerektiğinde İbranice ana metin, eski çeviriler, Qumran tanıkları, yazarın dili ve yakın bağlam birlikte değerlendirilir. Vaazda ya da öğretimde önemli bir fark sonuca etki ediyorsa bu, cemaati gereksiz teknik ayrıntıya boğmadan dürüstçe belirtilmelidir.

8. Çeviriler neden farklıdır?

Çeviri, bir dildeki sözcükleri diğer dilde bire bir değiştirmek değildir. İbranice, Aramice ve Grekçenin dilbilgisi, deyimleri, sözcük alanları ve kültürel çağrışımları Türkçeyle aynı değildir. Çevirmen kaynak metnin anlamını hedef dilde doğru, anlaşılır ve üsluba uygun biçimde yeniden ifade eder. Her seçim bir ölçüde yorum içerir; fakat bundan ‘bütün çeviriler keyfîdir’ sonucu çıkmaz. Dilsel ve bağlamsal kanıt daha iyi ve daha zayıf seçenekleri ayırt etmeyi mümkün kılar.

Biçimsel eşdeğerliği önceleyen çeviriler kaynak dilin yapı ve terimlerini mümkün olduğunca görünür tutmaya çalışır; işlevsel eşdeğerliği önceleyenler aynı anlam ve etkiyi doğal hedef dilde aktarmaya daha fazla ağırlık verir. Birincisi ayrıntılı kelime çalışmasına yardımcı olabilir fakat yabancı veya kapalı duyulabilir. İkincisi daha akıcı olabilir fakat yorum kararını okuyucu için daha az görünür kılabilir. Açıklamalı çeviri veya serbest anlatım ise okuma ve kavrayışa yardım eder, fakat tek başına ayrıntılı öğreti kurmak için kullanılmamalıdır.

İki çeviri arasındaki farkın üç muhtemel kaynağı sorulmalıdır. Aynı kaynak metni farklı mı çevirmişlerdir? Farklı elyazması okumasını mı temel almışlardır? Yoksa biri açıklayıcı bir ifadeyi metne dahil ederken diğeri dipnota mı taşımıştır? Örneğin tartışmalı uzun bölümler bazı çevirilerde köşeli ayraçla, bazılarında dipnotla gösterilir. Bu işaretler ‘ayet silme’ değil, okuyucuya elyazması kanıtı hakkında bilgi verme girişimidir.

Ciddi öğrenci tek bir çeviriyi putlaştırmaz ve sürekli çeviri değiştirerek istediği anlamı da seçmez. Önce güvenilir bir ana çeviriyi dikkatle okur, sonra farklı yönteme sahip iki veya üç çeviriyle önemli farkları karşılaştırır. Fark öğretisel ya da yorumsal sonucu etkiliyorsa sözlük, dilbilgisi, metin aparatı ve ciddi yorumlara başvurur. Özgün dilleri bilmek çok değerlidir; fakat başlangıç düzeyindeki birkaç dilbilgisi bilgisi, uzman çeviri kurullarından daha yanılmaz olduğumuz anlamına gelmez.

ÇALIŞMA İLKESİ

Bir çeviri farkını tahrif diye adlandırmadan önce farkın kaynak metinden mi, dil yönteminden mi, yoksa açıklama tercihinden mi doğduğunu araştır.

9. ‘Güvenilir’ derken ne kadarını söyleyebiliriz?

Metinsel güvenilirlik, eldeki tanıklarla metnin en erken ulaşılabilir biçimini ne ölçüde belirleyebildiğimizi sorar. Tarihsel güvenilirlik, metindeki kişi, yer, olay ve kurumların geçmiş gerçeklikle ilişkisini araştırır. Teolojik güvenilirlik ise Kutsal Yazı’nın Tanrı’yı ve kurtuluşu doğru biçimde bildiren yetkili söz oluşunu savunur. Bu üçü ilişkilidir fakat özdeş değildir. Bir yer adının kazıda doğrulanması o kitabın her teolojik iddiasını otomatik olarak kanıtlamaz; arkeolojik sessizlik de bir olayın olmadığını tek başına göstermez.

Arkeoloji, yazıtlar, antik belgeler ve coğrafya Kutsal Kitap’ın dünyasını aydınlatabilir, belirli iddiaları destekleyebilir, zorlayabilir veya yeniden yorumlamaya yöneltebilir. Fakat maddi kalıntılar seçici biçimde korunur ve yorumlanır. ‘Arkeoloji Kutsal Kitap’ın tamamını kanıtladı’ sözü akademik olarak savunulamaz. Aynı şekilde yalnızca doğaüstü olay anlattığı için bir metni tarih dışı saymak da tarafsız değildir; bu, araştırmaya önceden getirilmiş felsefi bir karardır.

Hristiyan güveni tek bir elyazmasının kusursuz korunmasına, abartılı nüsha rakamlarına veya bütün soruların çözüldüğü iddiasına dayanmaz. Güven, Tanrı’nın Mesih’teki vahyine ve peygamberlerle elçilerin tanıklığına dayanırken bu tanıklığın tarihsel aktarımını da dikkatle inceler. Metin farklılıklarının açıkça kataloglanması, büyük kodekslerin erişilebilir olması ve eleştirel kararların aparatta gösterilmesi, gizli bir değiştirme teorisinden daha şeffaf bir tablo sunar.

Dürüst sonuç şudur: Kutsal Kitap metninin aktarımında gerçek varyantlar vardır; bunların bazıları anlamlı ve az sayıdaki bazıları ciddi inceleme gerektirir. Kanonun sınırları özellikle Eski Antlaşma’da Hristiyan gelenekleri arasında farklıdır. Tarihsel soruların hepsi aynı kesinlikte cevaplanmaz. Buna rağmen elimizdeki geniş, erken ve karşılaştırılabilir tanıklık, metnin tarihini ciddi biçimde araştırmaya ve ana içeriğini yüksek güvenle okumaya imkân verir. Reform imanlısı bu tarihsel dürüstlük içinde Kutsal Yazıları kilisenin üzerinde hükmeden Tanrı Sözü olarak kabul eder.

ÇALIŞMA İLKESİ

Savunmayı abartıyla güçlendirmeye çalışma. Gerçek kanıt, sınırları açıkça söylendiğinde daha güvenilir hâle gelir.